Rzeczowniki.

W duńskim mamy 2 rodzaje:

Męsko-żeński (złożony)	en aften, en kuglepen, en kvinde
Nijaki	et bibliotek, et brev, et barn

Rodzaj męsko-żeński jest poprzedzony rodzajnikiem „en”.

Rodzaj nijaki jest poprzedzony rodzajnikiem „et”.

 

Około 80% rzeczowników ma rodzaj męsko-żeński, w tym prawie

wszystkie które odnoszą się do żywych istot.

 

Rzeczowniki mogą odnosić się do:

 

Osób	et barn, en kvinde, en læge
Nazw własnych	Jørgen, Anna, Polen, Danmark, Ekstrabladet
Rzeczy	en kuglpen, et brev, et bibliotek
Pojęć	en ide, et demokrati, en kærlighed

Rzeczowniki odmieniają się ze względu na liczbę, rodzaj i określoność:

Forma podstawowa (mianownik)	Liczba pojedyncza nieokreślona	Liczba pojedyncza określona	Liczba mnoga nieokreślona	Liczba mnoga określona
Rodzaj męsko-żeński	en kvinde	kvinden	to kvinder	alle kvinderne
Rodzaj nijaki	et bibliotek	biblioteket	to biblioteker	alle bibliotekerne

W języku duńskim istnieją tylko dwa przypadki: forma podstawowa (mianownik) i dopełniacz. Dopełniacz jest prawie zawsze określony. Rzeczownik występujący po dopełniaczu nie ma rodzajnika:

Dopełniacz	Liczba pojedyncza	Liczba mnoga
Rodzaj męsko-żeński	kvindens barn kvindens børn	kvindernes barn kvindernes børn
Rodzaj nijaki	bibliotekets bog bibliotekets bøger	bibliotekernes bog bibliotekernes bøger

 

Rodzaj

W języku duńskim mamy tylko dwa rodzaje. Dawna żeńska i męska forma złożyły się w jedną już kilka wieków temu jako rodzaj złożony/ męsko-żeński. Ogromna większość słów, które odnoszą się do żywych istot jest rodzaju męsko-żeńskiego a rzeczowniki, które oznaczają substancje (niepoliczalne: blod, vand, kød) są przeważnie rodzaju nijakiego. Przynależność do rodzaju jest w dużej mierze logiczna.

Nie istnieją jednak jasno sprecyzowane reguły, które decydują o rodzaju, dlatego należy się po prostu nauczyć każdego słowa wraz z rodzajnikiem.

Rodzaj męsko-żeński	en	en by, en cafe, en kæreste
Rodzaj niejaki	et	et job, et hospital, et tog

 

liczba

Liczba zachowuje się jak w języku polskim. Liczba pojedyncza jest formą podstawową. Natomiast liczba mnoga jest określona przez końcówki. „Para czegoś” też funkcjonuje jak po polsku przy użyciu „et par + liczba mnoga, nieokreślona”: et par briller.

Określoność

W języku duńskim  istnieje określoność, która nie występuje w polskim. Podstawową zasadą jest, że jeżeli rzeczownik występuje po raz pierwszy i nie wiemy dokładnie co to jest, wtedy używamy formy nieokreślonej.

Formę nieokreśloną wskazujemy najczęściej przy użyciu rodzajnika (en/ et).

Jeg har en hund.	Jeg kender en mand.
Jeg arbejder på en cafe.	Danmark er et lille land.
Jeg har købt en cykel.	Jeg vil gerne bede om et rugbrød.

W liczbie mnogiej najczęściej używamy liczebników .

Jeg har to biler.	Jeg vil gerne bede om tre frikadeller.
Jeg skal sende fem breve.	Vi er 18 elever i klassen.
Her er mange mennesker.	Der er adskillige hospitaler i Poznan.

Inne słowa, takie jak dopełniacz, także mogą występować w funkcji rodzajnika:

Det er min bog.	Det er hans bil.
Jørgens avis ligger på bordet.	Tinas cykel er rød.

Kiedy rzeczownik jest już zdefiniowany za pomocą rodzajnika, wtedy wiemy o czym jest mowa, używając go ponownie. Rzeczownik jest już określony i używamy formy określonej albo zaimków.

Jeg har en hund. Den er stor.

Jeg har en hund og min nabo har en kat. Hunden leger ofte med katten.

 

Często wiemy dokładnie o czym mówimy używając danego słowa, ponieważ jest to część naszego codziennego życia. Wtedy nie trzeba definiować rzeczownika, ponieważ już jest zdefiniowany.

Jeg vasker bilen i weekenden.

Jeg er glad for at arbejde på cafeen.

Istnieje grupa rzeczowników, przy których nie używamy określoności. Nie są one ani określone ani nieokreślone. Są to:

1. Nazwy własne:

Jens, Hansen, Jens Hansen, Polen, Danmark, Warszawa, København, Jylland, Profesor Petersen, Københavns Universitet. Strandvejen.

2. Rzeczowniki które oznaczają zawód, narodowość, wyznanie i stopień pokrewieństwa, ale tylko w funkcji orzecznika (czyli z czasownikami „være, blive”):

Jeg er læge	hun er sygeplejerske
Han er polak	Vi er socialister
Hun er mor til Jens	Far er dansker

Jeżeli rzeczownik w funkcji orzecznika jest poprzedzony przymiotnikiem używamy formę nieokreśloną:

Han er en dygtig læge

Hun er en god mor

4. Rzeczowniki niepoliczalne używane w sensie ogólnym:

Jeg har kobt mælk.	Smør koster 40 Kr. kiloet.
Øl er sundt.	Guld er dyrt.

Jednak kiedy używamy tych rzeczowników mając na myśli jeden konkretny przedmiot, wtedy muszą być określone:

Mælken er sur.	Hvor er smørret?
Øllet står i køleskabet.	Guldet i min ring er 14 karat.

Kiedy chcemy określić ilość czegoś niepoliczalnego, używamy formy bez rodzajnika poprzedzonej rzeczownikiem ilościowym albo liczebnikiem nieokreślonym:

Et kilo kaffe	to skiver skinke	et brev peber
en pakke sukker	en smule vin	noget vand

5. Rzeczowniki używane w sensie ogólnym. Najczęściej są to rzeczowniki abstrakcyjne, jakkolwiek wszystkie rzeczowniki mogą być używane w sensie ogólnym, np. dla określenia całej klasy przedmiotów.

Vi lever af kærlighed og kildevand.

Har du arbejde?

Jørgen læser avis.

 

Niektóre rzeczowniki w liczbie mnogiej w znaczeniu „całego gatunku”:

Aviser er kedelige.

Hunde er farlige.

Katte er søde.

 

6. W niektórych przypadkach nie stosuje się określoności w wyrażeniach przyimkowych, chyba że rzeczownik jest poprzedzony przymiotnikiem. Nie ma jednak jasnych reguł:

Jens bor på hotel .	Jens bor på et dejligt hotel.
Jeg tager på ferie.	Jeg tager på en lang ferie.
Jeg har lyst til frikadeller.	Jeg har lyst til en masse frikadeller.

Jak już zostało powiedziane, formy określonej używamy kiedy jest jasne dla czytelnika/ wszystkich uczestników rozmowy o czym mówimy. Poza tym niektóre rzeczowniki prawie zawsze występują w formie określonej:

1. Części ludzkiego ciała.

Jeg har ondt i hovedet.

Han står med armen på ryggen.

2. Niektóre pojęcia ogólne.

Være i/ gå i biografen, teateret, operaen, skoven …..i inne

være på/ gå på posthuset, kontoret, travbanen….. i inne.

Kiedy takie pojęcia ogólne występują w formie określonej oznacza to, iż jest to część właściwości danego słowa i należy się jej nauczyć wraz z innymi właściwościami (rodzaj, znaczenie).

3. Niektóre osoby, miejsca i pojęcia, jeżeli są pojedyńcze/ wyjątkowe:

Statsministeren siger, at .....	Finansministeren er blevet fyret.
Toget kører til Hovedbanen.	Det står i grundloven.
Det står i biblen/ koranen.	Solen står op i øst.

Dopełniacz.

Dopełniacz tworzy się przez dodanie końcówki –s.

Dopełniacz ma ograniczone zastosowanie, tzn. że obecnie używany jest głównie w funkcji posesywnej. Słowa które występują w dopełniaczu są prawie zawsze określone albo nie polegają określoności. Dopełniacz funkcjonuje równocześnie jako rodzajnik, czyli określa następujący po nim rzeczownik.

mandens hund	pies mężczyzny
Annas mor	matka Anny
Danmarks byer	miasta Danii

Jeżeli dopełniacz obejmuje kilka słów, tylko ostatnie słowo przyjmuje końcówkę –s.

Jørgen og Annas børn.

Dzieci Joergena i Anny.

Jeżeli rzeczownik kończy się na –s, x albo z, dodajemy albo ‘ (apostrof) albo ‘s w dopełniaczu.

Jens’ kæreste	Narzeczona Jensa	albo
Jens´s kæreste

Odmiana rzeczowników

Liczba pojedyncza

W formie nieokreślonej rodzajnik (en/ et) występuję przed rzeczownikiem. W formie określonej zaś, rodzajnik występuje jako kocówka.

forma nieokreślona

forma określona

 

en hund	hunden
en mand	manden
et universitet	universitetet
et land	landet

Jeżeli rzeczownik zakończony jest na –e przyjmuje końcówkę –n albo –t:

en læge	lægen
et æble	æblet

...chyba że końcowe –e jest akcentowane.

en café

caféen

Rzeczowniki, które kończą się na –el, tracą –e w formie określonej.

en cykel	cyklen
en onkel	onklen

Rzeczowniki, które kończą się na długą spółgłoskę, często ją podwajają.

en bus	bussen
en nat	natten
en kat	katten

Liczba mnoga, forma nieokreślona.

W 60% przypadków liczbę mnogą tworzymy przez dodanie końcówki –er (albo tylko –r jeżeli rzeczownik kończy się na –e).

W około 25% przypadków liczbę mnogą tworzymy przez dodanie końcówki –e.

W około 15% przypadków liczba mnoga ma taką samą formę jak liczba pojedyncza.

Rzeczowniki które ulegają zmianom w formie określonej, zachowują te same zmiany w liczbie mnogiej.

Niestety każdego rzeczownika należy nauczyć się z osobna, gdyż nie ma jasno sprecyzowanych reguł, umożliwiających odgadnięcie, do jakiej grupy dany rzeczownik należy.

et universitet	to universiteter
en læge	to læger
et æble	to æbler
en cykel	to cykler	(cykel > cykl)

 

en café	to caféer	(akcentowane –e)
en hund	to hunde
et land	to lande

 

en kat	to katte	(t > tt)
en øl	to øl
en fisk	to fisk

Czasami występuje przegłos samogłoski rdzennej, szczególnie jeżeli samogłoską tą jest a, å albo o. Przegłos występuje we wszystkich trzech grupach. Na przykład:

en nat	to nætter	[a > æ]	[t > tt]
en hånd	to hænder	[å > æ]
far	to fædre	[a > æ]

 

mor	to mødre	[o > ø]
bror	to brødre	[o > ø]
mand	to mænd	[a > æ]
barn	to børn	[a > ø]

Nieliczne zapożyczenia odmieniają się nieregularnie. Na przykład:

et faktum	to fakta
et gymnasium	to gymnasier
en konto	to konti
en hotdog	to hotdogs

Forma określona - liczba mnoga.

Do Rzeczowników, które kończą się na –r albo –e w liczbie mnogiej nieokreślonej, dodajemy –ne żeby stworzyć formę określoną.

en læge	to læger	alle lægerne
et æble	to æbler	alle æblerne
en cykel	to cykler	alle cyklerne
en nat	to nætter	alle nætterne

 

en hund	to hunde	alle hundene
et land	to lande	alle landene
en mor	to mødre	alle mødrene

Rzeczowniki, które nie ulegają zmianom w liczbie mnogiej, tworzą formę określoną przez dodanie –ene.

Rzeczowniki, które kończą się na długą spółgłoskę, często podwajają tę spółgłoskę, tak jak w liczbie pojedynczej (forma określona).

en øl	to øl	alle øllene	[l > ll]
en fisk	to fisk	alle fiskene
et barn	to børn	alle børnene

 

Forma męska i żeńska .

Odnośnie ludzi prawie wszystkie formy są jednakowe, czyli nie odróżnia się formy męskiej od żeńskiej. Nawet jeśli takie rozróżnienie istnieje w języku archaicznym (czyli do 20 lat temu), ich użycie jest uważane za dyskryminujące. W większości przypadków stara męska forma obecnie obejmuje obie płcie, ale czasami tworzone są nowe neutralne formy, np.:

rengøringskone >	rengøringsassistent
arbejdsmand >	specialarbejder
folketingsmand >	folketingsmedlem

Zdarza się też, że stara żeńska forma obejmuje dziś obie płci, np. ”sygeplejerske”.

W nielicznych przypadkach zachowuje się rozróżnienie, np.:

forma męska

forma żeńska

 

konge	dronning
elsker	elskerinde
samlever	samleverske
onkel	tante

Rzeczowniki policzalne i niepoliczalne

Tak jak w polskim rzeczowniki dzielą się na policzalne i niepoliczalne.

Policzalne	Niepoliczalne
et postbud	smør
et fjernsyn	centralvarme

Niektóre rzeczowniki mogą być policzalne albo niepoliczalne zależnie od znaczenia:

en øl

øl

Rzeczowników niepoliczalnych nie możemy dzielić. Jeżeli chcemy określić jakąś ilość czegoś niepoliczalnego musimy użyć innego słowa, które określa ilość, np.:

en liter mælk	en pakke smør	et kilo salt
en pose løg	en skive pålæg	et brev peber
et glas vand	en bouillonterning	et peberkorn