Budowanie zdań.

Szyk zdania uzależniony jest od funkcji elementów językowych, więc trochę powtórki wiedzy ze szkoły podstawowej nie zaszkodzi. Analiza językowa w duńskim jest podobna do analizy w angielskim, które to mają w sobie osobliwości odróżniające je od analizy w polskim.

Orzeczenie (ORZ).

Orzeczenie jest podstawowym elementem zdania. To ono decyduje o jego strukturze. Wszystkie czasowniki wymagają przynajmniej jednego dodatkowego elementu, czyli podmiotu, ale większość wymaga dwóch elementów (podmiot i dopełnienie/ podmiot i okolicznik/ podmiot i orzecznik), a jeszcze inne wymagają trzech elementów (podmiot, dopełnienie dalsze i dopełnienie bliższe/ podmiot, dopełnienie i okolicznik/ podmiot, dopełnienie i orzecznik).

Jeg sover	Śpię
Han elsker hende	On ją kocha
Jeg gav min mor en fødselsdagsgave	(ja) Dałem matce prezent urodzinowy

Orzeczenie może składać się z kilku czasowników.

Jeg har løbet hele vejen	Biegłem całą drogę
Han burde have solgt huset tidligere	Powinien był sprzedać dom wcześniej

Orzeczenie opisuje czynność, stan albo zmianę.

 

Podmiot (PO).

Podmiot jest aktywną częścią zdania. Ten, który coś robi. Podmiot można znaleźć zadając pytanie: kto/ co + orzeczenie.

Han burde have solgt huset tidligere	Powinien był sprzedać dom wcześniej.
Peter har været til fodbold.	Piotr był na piłce nożnej.

W polskim podmiot występuje w mianowniku.

Zazwyczaj podmiot jest rzeczownikiem albo zaimkiem, ale może też być przymiotnikiem, czasownikiem w bezokoliczniku albo całym zdaniem.

De arbejdsløse får understøttelse.	Bezrobotni dostają zasiłek.
At rejse er at leve.	podróżować - to żyć

 

Bestræbelserne for at nedbringe underskuddet på statsfinanserne møder politisk velvilje blandt EU-partnerne.

Starania zredukowania deficytu budżetowego spotykają się z przychylnym przyjęciem wśród partnerów UE.

W zdaniu może być więcej niż jeden podmiot :

Hr. Jensen og Fru Larsen møder hinanden på gaden.

Pan Hansen i Pani Larsen spotkają się na ulicy.

 

Dopełnienie bliższe (DB).

Dopełnienie bliższe jest pasywną częścią aktywnego zdania.

Han elsker hende.	On kocha ją.
Manden slår konen.	Mąż bije żonę.
De spiser frikadeller.	(oni) Jedzą frikadeller.

Dopełnienie bliższe znajdziesz zadając pytanie:

kogo/ co + orzeczenie + podmiot.

Han elsker hende > kogo on kocha = hende.

W polskim dopełnienie bliższe w zdaniach twierdzących zazwyczaj występuje w bierniku a w zdaniach przeczących w dopełniaczu .

Peter læser en bog.	Piotr czyta książkę.
Peter læser ikke en bog.	Piotr nie czyta książki.

Dopełnienie dalsze (DD).

Niektóre czasowniki mają dwa dopełnienia, czyli dopełnienie bliższe i dalsze. Dopełnienie dalsze to osoba odnosząca korzyść albo odbiorca czynności.

Jeg gav min mor en fødselsdagsgave.	Dałem matce prezent urodzinowy.
De tilkendte Walesa Nobels Fredspris.	Przyznali Wałęsie pokojową nagrodę Nobla.

W duńskim dopełnienie dalsze zdania aktywnego może stać się podmiotem zdania biernego:

Firmaet garanterede arbejderne lønforhøjelse. >	Firma gwarantowała pracownikom podwyżkę.
Arbejderne blev garanteret lønforhøjelse

Dopełnienie dalsze znajdziesz zadając pytania:

komu/ czemu + orzeczenie + podmiot + dopełnienie bliższe:

komu/ czemu dałem prezent urodzinowy > min mor

komu/ czemu przyznali nagrodę Nobla > Wałęsie

Przetłumaczone na polski, duńskie dopełnienie dalsze zazwyczaj występuje w celowniku. Bywają jednak wyjątki od reguły, gdy występuje w dopełniaczu albo w bierniku:

Peter lærte sin datter at tænke logisk.

Piotr nauczył córkę myśleć logicznie.

Dopełnienie dalsze można zazwyczaj przeobrazić w okolicznik:

Jeg gav min mor en fødselsdagsgave >	Jeg gav en fødselsdagsgave til min mor.
Firmaet garanterede arbejderne lønforhøjelse >	Firmaet garanterede lønforhøjelse til arbejderne.

 

Dopełnienie podmiotu (DPO)

(Angielski: subject complement. Duński:omsagnsled til grundled albo subjektsprædikat)

Forma ta nie występuje w polskim rozbiorze gramatycznym zdania, ale jest identyczna z formą narzędnika występującego po tak zwanych czasownikach łącznikowych (np.: być, zostać, nazwać się).

Dopełnienie podmiotu jest tożsame z podmiotem. Zamiast czasownika można używać znaku równości (=). Jeżeli dopełnienie podmiotu jest przymiotnikiem musi się zgodzić z podmiotem ze względu na rodzaj i liczbę, a jeżeli jest zaimkiem, musi występować w bierniku.

Han er journalist.	(on) Jest dziennikarzem.
Han = journalist
Hendes kjole er rød.	Jej sukienka jest czerwona.
Kjole = rød
Taget er rødt	Dach jest czerwony
Tag = rødt
Tagene er røde	Dachy są czerwone.
Tagene = røde

Najważniejsze czasowniki łącznikowe to: være (być), blive (zostać), hedde (nazywać się), kaldes (zwać), anses for (uważać za), virke (wydawać się).

Jeg bliver tosset.	Zwariuję.
Han hedder Kjeld Madsen.	Nazywa się Kjeld Madsen.
Polen kaldes Centraleuropas tiger.	Polskę zwano tygrysem Europy środkowej
Han anses for en stor mand.	Uważany jest za wielkiego człowieka.
Hun virkede meget træt.	Wydawała się bardzo zmęczona.

Dopełnienie dopełnienia bliższego (DDB)

(Angielski: object complement. Duński: omsagnsled til genstandsled albo objektsprædikat)

Dopełnienie dopełnienia bliższego (DDB) też nie występuje w polskim rozbiorze gramatycznym zdania. W przeciwieństwie do dopełnienia podmiotu DDB jest tożsame z dopełnieniem bliższym.

DDB występuje głównie po takich czasownikach jak: vælge (wybrać), kalde (nazwać), udnævne (mianować).

Han malede væggene røde.	Malował ściany na czerwono.
Væggene = røde
Lad os male byen rød!	Chodźmy zaszaleć!
Byen = rød
Hun kaldte chefen en idiot	Nazwała szefa idiotą.
Chefen = en idiot
Han gjorde mig vred	Rozzłościł mnie.
Mig = vred

Okolicznik (OKO)

Zazwyczaj okolicznik odpowiada na pytanie: jak/ gdzie/ kiedy/ w jaki sposób?

Okolicznik może także podawać dodatkową informację/ komentarz do całego zdania.

Vi går nu	idziemy teraz
De besøger os i morgen	Jutro nas odwiedzą

Okolicznik najczęściej jest dobrowolnym dodatkiem do zdania, ale zdarza się, że czasownik wymaga okolicznika jako elementu obligatoryjnego.

Hun dansede livligt.	Tańczyła z życiem.
Han bor i Warszawa.	Mieszka w Warszawie.

Jest to element obligatoryjny, ponieważ zdanie nie ma sensu bez okolicznika. Dodatkowo można dobrowolnie dodawać inne okoliczniki:

Hun dansede særdeles livligt hele aftenen.	Tańczyła bardzo żywo przez cały wieczór
Han bor ikke i Warszawa.	Nie mieszka w Warszawie.

Okolicznik może być:

Przysłówkiem	Hun dansede livligt
Wyrażeniem przyimkowym	Han bor i Warszawa
Wyrażeniem spójnikowym	Han arbejder som en hest	Pracuje jak koń
Zdaniem podrzędnym	Jeg kommer, når jeg er færdig	Pójdę, kiedy skończę

Podstawowy szyk zdania

Każdy język ma reguły, które umożliwiają rozpoznanie poszczególnych elementów zdania. W polskim i np. niemieckim stosuje się przypadki, a w duńskim i angielskim stosuje się szyk zdania. Oznacza to, że w duńskim:

1. Każdy czasownik wymaga określonych elementw (podmiot, dopełnienie, okolicznik itd.)

2. Szyk tych elementów jest obligatoryjny, w przeciwieństwie do polskiego, gdzie szyk zdania jest swobodny (chociaż nie dowolny).

3. Normalny szyk zdania to: podmiot + orzeczenie.

Szyk inwersji to: orzeczenie + podmiot

W duńskim stosujemy inwersję o wiele częściej niż w angielskim.

4. Pozostałe elementy zdania też mają określone miejsce w zdaniu. W określonych warunkach szyk zdania może odbiegać od normalnego szyku zdania.

 Skróty:

Orzeczenie:	ORZ	Podmiot:	PO
Dopełnienie bliższe:	DB	Dopełnienie dalsze:	DD
Dopełnienie podmiotu:	DPO	Okolicznik:	OKO
Dopełnienie dopełnienia bliższego:	DDB

Podstawowy szyk zdania:

1. Dla czasowników, które występują tylko z podmiotem: PO + ORZ

Jens	sover	Jens śpi
PO	ORZ

2. Dla czasowników, które występują z podmiotem i dopełnieniem bliższym:

PO + ORZ + DB

Fru Jensen	laver	kaffe	Pani Jensen robi kawę
PO	ORZ	DB

3. Dla czasowników, które występują z podmiotem i okolicznikiem:

PO + ORZ + OKO

Jens	har været	i Polen	Jens był w Polsce
PO	ORZ	OKO

4. Dla czasowników, które występują z podmiotem, dopełnieniem bliższym i dopełnieniem dalszym: PO + ORZ + DD + DB

Jens	giver	sin kæreste	en buket blomster	Jens daje bukiet kwiatów narzeczonej
PO	ORZ	DD	DB

Tego typu zdania prawie zawsze można przekształcić na PO+ORZ+OKO (typ 3)

Jens	giver	en buket blomster	til sin kæreste
PO	ORZ	DB	OKO

5. Dla czasowników, które występują z podmiotem i dopełnieniem podmiotu:

PO + ORZ + DPO

Hr. Hansen	er	journalist	Pan Hansen jest dziennikarzem
PO	ORZ	DPO

6. Dla czasowników, które występują z podmiotem, dopełnieniem bliższym i dopełnieniem dopełnienia bliższego: PO + ORZ + DB + DDB

Han	maler	væggene	hvide	Maluje ściany na biało
PO	ORZ	DB	DDB

7. Dla czasowników, które występują z podmiotem, dopełnieniem bliższym i okolicznikiem:

PO + ORZ + DB + OKO

Tina	anbragte	bøgerne	på hylden	Tina położyła książki na półce
PO	ORZ	DB	OKO

Podawane elementy są obowiązkowe przy danych czasownikach. Brak elementu skutkuje tym, że zdanie będzie pozbawione sensu. Wyjątek stanowi zdanie 6, które zazwyczaj można zredukować do: PO + ORZ + DB:

Han maler væggene

Pozostałe zdania zaś, nie znaczą nic bez wszystkich elementów:

zdanie 1:	sover
Zdanie 2:	Fru Jensen laver
	Laver kaffe
Zdanie 3	Jens har været
	Har været i Polen
Zdanie 4	Jens giver en buket blomster
	Giver sin kæreste en buket blomster
	Jens giver sin kæreste
Zdanie 5	Hr. Hansen er
	Er journalist
Zdanie 7	Tina anbragte bøgerne
	Tina anbragte på hylden
	Anbragte bøgerne på hylden

 

Można uzupełnić dodatkowymi elementami, ale tylko i wyłącznie okolicznikami:

Zdanie 1:	Jens sover længe.	Måske sover Jens længe.*
Zdanie 2:	Fru Jensen laver ikke kaffe.	Fru Jensen laver kaffe om søndagen.
Zdanie 3:	Jens har været i Polen for nylig.	Jens sover ofte længe.
Zdanie 4:	Jens giver sin kæreste en buket blomster hver dag.	Hvorfor giver Jens sin kæreste en buket blomster? *
Zdanie 5:	Hr. Hansen er journalist i sin fritid.
Zdanie 6:	Han maler væggene hvide med maling fra Dyrups.
Zdanie 7:	Tina anbragte hurtigt alle bøgerne på hylden.

* Inwersja w duńskim występuje zawsze, kiedy okolicznik zajmuje pierwsze miejsce w zdaniu.

Każdy element można rozszerzyć:

Zdanie 1:	Jens Hansen sover.
Zdanie 2:	Fru Marie Jensen har lavet en enorm kande kaffe.
Zdanie 3:	Jens Hansen menes at have været i det smukke land, Polen.
Zdanie 4:	En glad Jens giver sin smukke kæreste en enorm buket friske blomster.
Zdanie 5:	Vores alle sammens Hr. Hansen er en glimrende sportsjournalist.
Zdanie 6:	Han har malet og tapetseret væggene og loftet hvide, blå og røde.
Zdanie 7:	Tine og Jens anbragte bøgerne og Cd'erne på de nyindkøbte hylder.

Zdania można połączyć ze zdaniami podrzędnymi albo równorzędnymi za pomocą spójników (albo czasami bez nich):

Spójniki zajmują pierwsze miejsce w zdaniu - przed podmiotem:

Zdanie 1:	Jens sover, og Tina læser.	równorzędne
Zdanie 2:	Fru Jensen laver kaffe, medens gæsterne ser fjernsyn.	podrzędne
Zdanie 3:	Jens har været i Polen, for at besøge sin familie.	podrzędne
Zdanie 4:	Jens giver sin kæreste en buket blomster, fordi han elsker hende.	podrzędne
Zdanie 5:	Hr. Hansen er journalist, men han er ogsa lærer.	równorzędne
Zdanie 6:	Inden han maler væggene hvide, drikker han en øl.	podrzędne
Zdanie 7:	Tine og Jens anbragte bøgerne og Cd'erne på de nyindkøbte hylder, til trods for at de havde masser af plads i skabet.	podrzędny

W taki sposób możemy dobudować zdania w nieskończoność, zawsze jednak przestrzegając reguł szyku zdania. Do zdania 7 możemy, dla przykładu, dołączyć jeszcze jedno zdanie podrzędne:

Zdanie 7:

Tine og Jens anbragte bøgerne og Cd'erne på de nyindkøbte hylder, der så ud som om de var ved at brase sammen, til trods for at de havde masser af plads i skabet.

Podmiot formalny.

Szyk zdania może się zmienić przy użyciu tak zwanego podmiotu formalnego. W roli podmiotu formalnego używamy „det” albo „der”. Ogólny zarys stosowania podmiotu formalnego podano niżej:

Czasami zdanie nie ma aktywnego wykonawcy, albo nie jest możliwe nazwanie sprawcy czynności. Wtedy używamy podmiotu formalnego „det”.:

Det regner	Pada deszcz
Det larmer	Jest hałas
Det gør ondt	Boli mnie
Det er godt	Jest dobrze
Det ringer på døren	Ktoś dzwoni do drzwi

Czasami podmiot jest bardzo ciężki (długi), zdanie podrzędne albo czasownik w bezokoliczniku. Taki podmiot przesuwamy często na koniec zdania, szczególnie jeżeli orzeczeniem jest „være” albo ”blive”. Na miejscu podmiotu umieszczamy zaś podmiot formalny „det”:

Podmiot formalny	Orzeczenie	Dopełnienie	Rzeczywisty podmiot
Det	er	fedt	at arbejde på cafeen
Det	er	en god ide	med en polsk restaurant i København
Det	er	ærgerligt	at du ikke kan komme
Det	er	rigtigt	hvad din bror sagde i sidste uge

Szczególnie często używamy takiej konstrukcji przy formie biernej z –s:

Podmiot formalny	Orzeczenie	Rzeczywisty podmiot
Det	siges	at han er rig
Det	kan klares	på få minutter
Det	skal oplyses	at billetterne udleveres i billetlugen

„Det” używamy także w konstrukcjach bezosobowych z „være/ blive”:

Podmiot formalny	Orzeczenie	Rzeczywisty podmiot	okolicznik
Det	er	et bord
Det	bliver	koldt	i næste uge
Det	er	den hurtigste bil, som nogensinde er lavet

Czasami podmiot zdania jest rzeczownikiem nieokreślonym (albo rzeczownikami nieokreślonymi). W takim przypadku często używamy podmiotu formalnego „der”, a rzeczywisty podmiot występuje po czasowniku.

Podmiot formalny	Orzeczenie	Okolicznik	Rzeczywisty podmiot	Okolicznik
Der	er		mange røde tage	i København
Der	er	ingen	polsk restaurant	i København
Der	er	ikke	nogen	hjemme
Der	er	mange	små butikker	i Polen
Der	bliver	ingen	fest	i år
Der	sidder		en lille pige	på bænken
Der	ligger		en mand	i min seng

 

Podmiot rzeczywisty zajmuje miejsce dopełnienia, możemy więc używać tej konstrukcji wtedy, gdy zdanie nie ma dopełnienia (czyli przy czasownikach nieprzechodnich), np.:

Podmiot	orzeczenie	Dopełnienie bliższe/ dopełnienie podmiotu	okolicznik
En polsk restaurant	er	en god ide
Mange	køber	kød	i butikscenteret

Często jednak zmieniamy konstrukcję takiego zdania:

Det er en god ide med en polsk restaurant i København.

Der er mange, som køber kød i butikscenteret.

Som/ der

Som/ der jako zaimki względne wskazują na element zdania poprzedniego.

Mange tyrkere har abnet små butikker, som/ der ikke er som dyre.

Jørgen kender en restaurant, som/ der serverer lammekød.

Regeringen har iværksat en pakke, som/ der skal få gang i økonomien.

Som i der używamy zamienne, jeżeli jest to podmiot zdania.

Jeżeli zaimek ma inną funkcję niż podmiot, możemy używać tylko ”som”. W takim przypadku często jednak pomijamy ”som”:

Den bil,	som	vi	købte	i sidste uge, skal repareres for 12.000 Kr.
	DB	PO	ORZ	OKO

Zdania podrzędne

Zdania podrzędne są zazwyczaj poprzedzone spójnikiem, po którym następuje jeden z siedmiu podstawowych wzorów. W zdaniu podrzędnym nie występuje inwersja:

Jeg tror, at Jens sover.

Han sagde, at han ville male væggene hvide.

Zdania nadrzędne

Przy inwersji orzeczenie zajmuje miejsce przed podmiotem. Tylko pierwszy czasownik może zajmować to miejsce. Jeżeli orzeczenie składa się z kilku czasowników, pozostałe zajmują miejsce po podmiocie.

W zdaniach nadrzędnych inwersja występuje w następujących przypadkach:

1. W zdaniach pytających:

ORZ	PO	ORZ DD	DB/DPO	DDB/ OKO
Sover	jens?
Laver	Fru Jensen		kaffe?
Har	Jens	været		i Polen?
Giver	Jens	sin kæreste	en buket blomster?
Er	Hr. Hansen		journalist?
Maler	han		væggene	hvide?
Anbragte	Tina		bøgerne	på hylden?

 

1. Zdania pytające często zaczynają się słowem pytającym (hvem, hvad, hvor, hvordan, hvorfor, hvor lange ...)

Zaimek pytający	Orzeczenie 1	Podmiot	Orzeczenie 2	Dopełnienie/ okolicznik
Hvor	bor	Fru Hansen?
Hvorfor	er	Jørgen		sur?
Hvordan	er	vejret?
Hvad	har	du	lavet	i dag?

2. I kiedy pierwsze miejsce w zdaniu zajmuje okolicznik:

Okolicznik	Orzeczenie 1	Podmiot	Orzeczenie 2	Okolicznik
I sidste måned	var	jeg		på ferie
Måske	kommer	han		i morgen
I supermarkedet	sælges	alt		i poser eller pakker
I denne uge	har	jeg	arbejdet	hårdt

3. Jeżeli zdanie podrzędne poprzedza zdanie nadrzędne:

Du bør skifte skjorte, inden du går på arbejde >	Inden du går på arbejde, bør du skifte skjorte
Vi kan tage i skoven, hvis vejret bliver godt >	Hvis vejret bliver godt, kan vi tage i skoven

4. Również inne elementy zdania mogą występować na pierwszym miejscu. Musi wtedy być jakaś przyczyna, na przykład, gdy chcemy podkreślić dany element. Następujące zdania - bez kontekstu dla usprawiedliwienia zmiany miejsca w zdaniu - mogą brzmieć dziwnie po duńsku. Zmiana miejsca elementu w zdaniu jest zjawiskiem stosunkowo rzadkim.

Kaffe	laver	Fru Jensen
DB	ORZ	PO
I Polen	har	Jens	været
OKO	ORZ	PO	ORZ
En buket blomster	giver	Jens	sin kæreste
BD	ORZ	PO	DD
Sin kæreste	giver	Jens	en buket blomster.
DD	ORZ	PO	DB
Journalist	er	Hr. Hansen.
DDP	ORZ	PO
Væggene	maler	han	hvide
DB	ORZ	PO	DDB
Hvide	maler	han	væggene
DDB	ORZ	PO	DB
Bøgerne	anbragte	Tina	på hylden.
DB	ORZ	PO	OKO
På hylden	anbragte	Tina	bøgerne
OKO	ORZ	PO	DB

Pozycja okolicznika w zdaniu.

W zdaniach nadrzędnych okolicznik może występować w trzech różnych pozycjach:

Pierwsza poz/ okolicznik 1	Czasownik 1 Podmiot	okolicznik 2 Czasownik 2	Pozostałe elementy	Okolicznik 3
I går	kunne Jens	ikke finde	vej	til bageren

Jeżeli okolicznik występuje na pierwszej pozycji następuje inwersja:

Jeg var i biografen i går > I går var jeg i biografen.

Okolicznik zajmuje miejsce po orzeczeniu, jeżeli występuje w środku zdania:

Jens er ikke hjemme.

Jeg køber altid brød hos bageren.

Jeżeli orzeczenie składa się z kilku czasowników, okolicznik zajmuje pozycje po pierwszym czasowniku.

Jeg har altid købt brød hos bageren.

Han vil kun tale om penge.

Jeżeli występuje też inwersja, okolicznik zajmuje pozycję między podmiotem a drugim czasownikiem.

Desværre vil han ikke købe bilen til den pris.

W zdaniach podrzędnych okolicznik może występować w dwóch różnych pozycjach:

Spójnik Podmiot	Okolicznik	Czasownik	Pozostałe elementy	Okolicznik
selvom han	ikke	rejser		til Spanie

Przysłówki odprzymiotnikowe zajmują ostatnią pozycję w zdaniu:

Jens kan løbe hurtigt.

Maden smager godt.

Han arbejdede stædigt.

Okoliczniki, które stanowią integralną część zdania, także zajmują ostatnią pozycję:

Tina venter på Jens.

Tina har studeret jura i 3 år.

Takie okoliczniki (a w szczególności okokoliczniki czasu) czasami jednak mogą zajmować przednią pozycję.

I 3 år har Tina studeret jura.

Pozostałe przysłówki dzielimy na wolne i związane.

Przysłówki wolne występują w pozycji przedniej albo środkowej.

Desværre kan jeg ikke komme i morgen.	Jeg kan desværre ikke komme i morgen.
Somme tider arbejder jeg til klokken 8 om aftenen.	Jeg arbejder somme tider til klokken til klokken 8 om aftenen.

Przysłówki związane występują w pozycji środkowej.

Du kommer altid for sent.

Jeg har nemlig været på værtshus.

Przykładowe przysłówki wolne to: alligevel, derfor, desværre, efterhånden, endelig, heldigvis, måske, naturligvis, somme tider.

Przykładowe przysłówki związane to: altid, aldrig, da, gerne, godt, heller ikke, ikke, nemlig, nok, også, stadigvæk, tit.