|
Mail do autora strony
© Michael Hardenfelt, Warszawa; 2005.
Links: |
Budowanie zdań. Szyk zdania uzależniony jest od funkcji elementów językowych, więc trochę powtórki wiedzy ze szkoły podstawowej nie zaszkodzi. Analiza językowa w duńskim jest podobna do analizy w angielskim, które to mają w sobie osobliwości odróżniające je od analizy w polskim.Orzeczenie (ORZ). Orzeczenie jest podstawowym elementem zdania. To ono decyduje o jego strukturze. Wszystkie czasowniki wymagają przynajmniej jednego dodatkowego elementu, czyli podmiotu, ale większość wymaga dwóch elementów (podmiot i dopełnienie/ podmiot i okolicznik/ podmiot i orzecznik), a jeszcze inne wymagają trzech elementów (podmiot, dopełnienie dalsze i dopełnienie bliższe/ podmiot, dopełnienie i okolicznik/ podmiot, dopełnienie i orzecznik).
Orzeczenie może składać się z kilku czasowników.
Orzeczenie opisuje czynność, stan albo zmianę.
Podmiot (PO). Podmiot jest aktywną częścią zdania. Ten, który coś robi. Podmiot można znaleźć zadając pytanie: kto/ co + orzeczenie.
W polskim podmiot występuje w mianowniku. Zazwyczaj podmiot jest rzeczownikiem albo zaimkiem, ale może też być przymiotnikiem, czasownikiem w bezokoliczniku albo całym zdaniem.
W zdaniu może być więcej niż jeden podmiot :
Dopełnienie bliższe (DB). Dopełnienie bliższe jest
pasywną częścią aktywnego zdania. Dopełnienie
bliższe znajdziesz zadając pytanie: kogo/ co + orzeczenie + podmiot. Han elsker hende > kogo on kocha = hende. W polskim dopełnienie bliższe w zdaniach twierdzących zazwyczaj występuje w bierniku a w zdaniach przeczących w dopełniaczu .
Dopełnienie dalsze (DD). Niektóre czasowniki mają dwa dopełnienia, czyli dopełnienie bliższe i dalsze. Dopełnienie dalsze to osoba odnosząca korzyść albo odbiorca czynności.
W duńskim dopełnienie dalsze zdania aktywnego może stać się podmiotem zdania biernego:
Dopełnienie dalsze znajdziesz zadając pytania: komu/ czemu + orzeczenie + podmiot + dopełnienie bliższe: komu/ czemu dałem prezent urodzinowy > min mor komu/ czemu przyznali nagrodę Nobla > Wałęsie Przetłumaczone na polski, duńskie dopełnienie dalsze zazwyczaj występuje w celowniku. Bywają jednak wyjątki od reguły, gdy występuje w dopełniaczu albo w bierniku:
Dopełnienie dalsze można zazwyczaj przeobrazić w okolicznik:
Dopełnienie podmiotu (DPO) (Angielski: subject complement. Duński:omsagnsled til grundled albo subjektsprædikat) Forma ta nie występuje w polskim rozbiorze gramatycznym zdania, ale jest identyczna z formą narzędnika występującego po tak zwanych czasownikach łącznikowych (np.: być, zostać, nazwać się). Dopełnienie podmiotu jest tożsame z podmiotem. Zamiast czasownika można używać znaku równości (=). Jeżeli dopełnienie podmiotu jest przymiotnikiem musi się zgodzić z podmiotem ze względu na rodzaj i liczbę, a jeżeli jest zaimkiem, musi występować w bierniku.
Najważniejsze czasowniki łącznikowe to: være (być), blive (zostać), hedde (nazywać się), kaldes (zwać), anses for (uważać za), virke (wydawać się).
Dope łnienie dopełnienia bliższego (DDB)(Angielski: object complement. Duński: omsagnsled til genstandsled albo objektspr ædikat)Dopełnienie dopełnienia bliższego (DDB) też nie występuje w polskim rozbiorze gramatycznym zdania. W przeciwieństwie do dopełnienia podmiotu DDB jest tożsame z dopełnieniem bliższym. DDB występuje głównie po takich czasownikach jak: vælge (wybrać), kalde (nazwać), udnævne (mianować).
Okolicznik (OKO) Zazwyczaj okolicznik odpowiada na pytanie: jak/ gdzie/ kiedy/ w jaki sposób?Okolicznik może także podawać dodatkową informację/ komentarz do całego zdania.
Okolicznik najczęściej jest dobrowolnym dodatkiem do zdania, ale zdarza się, że czasownik wymaga okolicznika jako elementu obligatoryjnego.
Jest to element obligatoryjny, ponieważ zdanie nie ma sensu bez okolicznika. Dodatkowo można dobrowolnie dodawać inne okoliczniki:
Okolicznik może być:
Podstawowy szyk zdania Każdy język ma reguły, które umożliwiają rozpoznanie poszczególnych elementów zdania. W polskim i np. niemieckim stosuje się przypadki, a w duńskim i angielskim stosuje się szyk zdania. Oznacza to, że w duńskim:1. Każdy czasownik wymaga określonych elementw (podmiot, dopełnienie, okolicznik itd.) 2. Szyk tych elementów jest obligatoryjny, w przeciwieństwie do polskiego, gdzie szyk zdania jest swobodny (chociaż nie dowolny).3. Normalny szyk zdania to: podmiot + orzeczenie. Szyk inwersji to: orzeczenie + podmiot W duńskim stosujemy inwersję o wiele częściej niż w angielskim. 4. Pozostałe elementy zdania też mają określone miejsce w zdaniu. W określonych warunkach szyk zdania może odbiegać od normalnego szyku zdania.Skróty:
Podstawowy szyk zdania: 1. Dla czasowników, które występują tylko z podmiotem: PO + ORZ
2. Dla czasowników, które występują z podmiotem i dopełnieniem bliższym: PO + ORZ + DB
3. Dla czasowników, które występują z podmiotem i okolicznikiem: PO + ORZ + OKO
4. Dla czasowników, które występują z podmiotem, dopełnieniem bliższym i dopełnieniem dalszym: PO + ORZ + DD + DB
Tego typu zdania prawie zawsze można przekształcić na PO+ORZ+OKO (typ 3)
5. Dla czasowników, które występują z podmiotem i dopełnieniem podmiotu:PO + ORZ + DPO
6. Dla czasowników, które występują z podmiotem, dopełnieniem bliższym i dopełnieniem dopełnienia bliższego: PO + ORZ + DB + DDB
7. Dla czasowników, które występują z podmiotem, dopełnieniem bliższym i okolicznikiem:PO + ORZ + DB + OKO
Podawane elementy są obowiązkowe przy danych czasownikach. Brak elementu skutkuje tym, że zdanie będzie pozbawione sensu. Wyjątek stanowi zdanie 6, które zazwyczaj można zredukować do: PO + ORZ + DB:Han maler væggene Pozostałe zdania zaś, nie znaczą nic bez wszystkich elementów:
Można uzupełnić dodatkowymi elementami, ale tylko i wyłącznie okolicznikami:
* Inwersja w duńskim występuje zawsze, kiedy okolicznik zajmuje pierwsze miejsce w zdaniu.Każdy element można rozszerzyć:
Zdania można połączyć ze zdaniami podrzędnymi albo równorzędnymi za pomocą spójników (albo czasami bez nich): Spójniki zajmują pierwsze miejsce w zdaniu - przed podmiotem:
W taki sposób możemy dobudować zdania w nieskończoność, zawsze jednak przestrzegając reguł szyku zdania. Do zdania 7 możemy, dla przykładu, dołączyć jeszcze jedno zdanie podrzędne:
Podmiot formalny. Szyk zdania może się zmienić przy użyciu tak zwanego podmiotu formalnego. W roli podmiotu formalnego używamy „det” albo „der”. Ogólny zarys stosowania podmiotu formalnego podano niżej: Czasami zdanie nie ma aktywnego wykonawcy, albo nie jest możliwe nazwanie sprawcy czynności. Wtedy używamy podmiotu formalnego „det”.:
Czasami podmiot jest bardzo ciężki (długi), zdanie podrzędne albo czasownik w bezokoliczniku. Taki podmiot przesuwamy często na koniec zdania, szczególnie jeżeli orzeczeniem jest „være” albo ”blive”. Na miejscu podmiotu umieszczamy zaś podmiot formalny „det”:
Szczególnie często używamy takiej konstrukcji przy formie biernej z –s:
„Det” używamy także w konstrukcjach bezosobowych z „være/ blive”:
Czasami podmiot zdania jest rzeczownikiem nieokreślonym (albo rzeczownikami nieokreślonymi). W takim przypadku często używamy podmiotu formalnego „der”, a rzeczywisty podmiot występuje po czasowniku.
Podmiot rzeczywisty zajmuje miejsce dopełnienia, możemy więc używać tej konstrukcji wtedy, gdy zdanie nie ma dopełnienia (czyli przy czasownikach nieprzechodnich), np.:
Często jednak zmieniamy konstrukcję takiego zdania: Det er en god ide med en polsk restaurant i København. Der er mange, som køber kød i butikscenteret. Som/ der Som/ der jako zaimki względne wskazują na element zdania poprzedniego. Mange tyrkere har abnet små butikker, som/ der ikke er som dyre. Jørgen kender en restaurant, som/ der serverer lammekød. Regeringen har iværksat en pakke, som/ der skal få gang i økonomien. Som i der używamy zamienne, jeżeli jest to podmiot zdania.Jeżeli zaimek ma inną funkcję niż podmiot, możemy używać tylko ”som”. W takim przypadku często jednak pomijamy ”som”:
Zdania podrzędne Zdania podrzędne są zazwyczaj poprzedzone spójnikiem, po którym następuje jeden z siedmiu podstawowych wzorów. W zdaniu podrzędnym nie występuje inwersja:Jeg tror, at Jens sover. Han sagde, at han ville male væggene hvide. Zdania nadrzędne Przy inwersji orzeczenie zajmuje miejsce przed podmiotem. Tylko pierwszy czasownik może zajmować to miejsce. Jeżeli orzeczenie składa się z kilku czasowników, pozostałe zajmują miejsce po podmiocie.W zdaniach nadrzędnych inwersja występuje w następujących przypadkach: 1. W zdaniach pytających:
1. Zdania pytające często zaczynają się słowem pytającym (hvem, hvad, hvor, hvordan, hvorfor, hvor lange ...)
2. I kiedy pierwsze miejsce w zdaniu zajmuje okolicznik:
3. Jeżeli zdanie podrzędne poprzedza zdanie nadrzędne:
4. Również inne elementy zdania mogą występować na pierwszym miejscu. Musi wtedy być jakaś przyczyna, na przykład, gdy chcemy podkreślić dany element. Następujące zdania - bez kontekstu dla usprawiedliwienia zmiany miejsca w zdaniu - mogą brzmieć dziwnie po duńsku. Zmiana miejsca elementu w zdaniu jest zjawiskiem stosunkowo rzadkim.
Pozycja okolicznika w zdaniu. W zdaniach nadrzędnych okolicznik może występować w trzech różnych pozycjach:
Jeżeli okolicznik występuje na pierwszej pozycji następuje inwersja: Jeg var i biografen i g år > I går var jeg i biografen.Okolicznik zajmuje miejsce po orzeczeniu, jeżeli występuje w środku zdania: Jens er ikke hjemme.Jeg køber altid brød hos bageren.Jeżeli orzeczenie składa się z kilku czasowników, okolicznik zajmuje pozycje po pierwszym czasowniku. Jeg har altid k øbt brød hos bageren.Han vil kun tale om penge.Jeżeli występuje też inwersja, okolicznik zajmuje pozycję między podmiotem a drugim czasownikiem. Desværre vil han ikke købe bilen til den pris.W zdaniach podrzędnych okolicznik może występować w dwóch różnych pozycjach:
Przysłówki odprzymiotnikowe zajmują ostatnią pozycję w zdaniu: Jens kan løbe hurtigt.Maden smager godt.Han arbejdede stædigt.Okoliczniki, które stanowią integralną część zdania, także zajmują ostatnią pozycję: Tina venter på Jens.Tina har studeret jura i 3 år.Takie okoliczniki (a w szczególności okokoliczniki czasu) czasami jednak mogą zajmować przednią pozycję. I 3 år har Tina studeret jura.Pozostałe przysłówki dzielimy na wolne i związane. Przysłówki wolne występują w pozycji przedniej albo środkowej.
Przysłówki związane występują w pozycji środkowej. Du kommer altid for sent. Jeg har nemlig været på værtshus.Przykładowe przysłówki wolne to: alligevel, derfor, desværre, efterhånden, endelig, heldigvis, måske, naturligvis, somme tider.Przykładowe przysłówki związane to: altid, aldrig, da, gerne, godt, heller ikke, ikke, nemlig, nok, også, stadigvæk, tit.
|